Pagina met informatie over een bepaalde publicatie over de Nederlandse schilder Jan Mankes

Auteur Plasschaert A
Jaar 1927
Titel Jan Mankes.

I
WAAR ging het om bij Mankes? Van waar kwamen zijn moeiten? Het ging bij hem (bij hoevelen gaat het niet daarom?) om het brengen van wat verf op hout of op het doek; om de hanteering en de verdeeling van die verf; om wat die kleur, zijn kleur zou aanduiden of uitdrukken; het ging bij Mankes om het rhythmisch schikken van psychologische waarden.
Dr uit en dr door kwamen de moeiten, maar ook dr door en dr uit kwam zijn vreugd. En een onkundige zou kunnen denken: is dat een heel leven waard? Wat door duurt is het eenigste wat een leven waard is, en wie durft betwisten, dat een kunstwerk door duurt? Het kleine vers van Sappho, klein naar 't getal der lettergrepen, duurt nog, en heele stelsels van wijsheid en wet zijn vergeten, en vele felle daden bleken nutteloos, en noodeloos; die gingen langs de eeuwige daaglijksche dingen, niet door hen - het kunstwerk gaat door die dingen naar het Hart.

II
Dit zijn d' algemeene waarheden maar zij bepalen den kunstenaar Mankes niet voor ons; zij karakteriseeren zijn persoonlijkheid nog niet.
Persoonlijkheid is afzonderlijkheid; wij moeten dus zoeken naar het afzonderlijke, dat hem eigen is, en waardoor hij de persoonlijkheid Mankes bleek. We moeten hem dan eerst rangschikken, onderbrengen in n der twee hoofdgroepen van de schilderkunst: was Mankes een realist of een romanticus? Hij was bovenal een realist; hij zocht de werkelijkheid", die hem een wonder leek, zoo zuiver mogelijk, zoo nauwkeurig mogelijk, maar ook zoo innig mogelijk te geven. Hij wou die werkelijkheid niet alleen aanduiden, maar hij liet niet af, voordat hij haar naar zijn wensch en voor zoover hij kon, voltooide. Niets wordt voltooid, dat is in vollen tooi gegeven, zonder studie. De werkelijkheid was voor Mankes een aanleiding tot veel studie. Hier volgt onmiddellijk uit, dat deze schilder nooit in een lyrische drift gaf, wat hij wilde afbeelden; zijn schoonheid was hem kennis, die leven en nadruk bleef. Hij studeerde drom met een stil gehouden hartstocht; met dien schuwen hartstocht, die een voortdurende eerbied is, en een verdoken, maar onophoudelijk bezien, en niet alleen geduld. Geduld komt na de gave. Dit moet met nadruk worden herzeid; geduld alleen leidt tot geen enkele overwinning. Mankes was niet alleen een nauwkeurige en geduldige. Dat geeft alleen de dood in de pot; Mankes was een hartstochtelijke die een schuwen, sterken hartstocht hield aan den toom totdat deze d' eigen trant zich won, en een eigen maatgang ging. Hij bedwong zich, en doordat hij zich bedwong, schiep hij zich een geheim, dat voor ons werd zijn geheim. Of zich dat niet gewijzigd zou hebben bij langer leven? Propheteeren brengt hier niets aan; wat is, geldt . . . . Geldt alles in een leven, voor wat, als kunst, zal blijven gelden? Ik weet, en wie zegt het niet, een schilder schildert zijn geheele leven des noods in den tak van een boom, in een kleinen tak, maar dat is toch slechts juist, als ge met zijn geheele leven, zijn aesthetische leven bedoelt, dat wat in hem tot beeld kan worden. Een vrome kan stil zijn appelen schilderen, maar hij schildert daarom geen vrome appelen; een geloovige schildert, drom alleen, geen geloovig" schilderij. (Er zijn verschillende planten op eenzelfden grond?)
Alles wordt vervangen behalve wat tot beeld kan worden, het kunstwerk alleen wordt niet vervangen. Er waren dingen in Mankes, die werden en die zijn vervangen (als er eveneens waren bij Piet Meiners), zij misten het schilderlijk moment; wij laten ze terzij ; want hier hebben wij het over den blijvenden, den schilder Mankes.
Mankes was een realist; hij zag een verscheidenheid, die door schikking tot een eenheid kon worden; hij zag niet, als de romanticus, een eenheid, die, ternauwernood, werd tot een verscheidenheid. Met andere woorden: Mankes was een colorist, zooals de technische term luidt. Dat was zijn type. Hij had een behagen in de verschillen der kleur; hij zag de dingen eer naast malkander, dan ten eenenmale verbonden met malkander. Hij had een lust tot details, maar niet tot het vermoorden van het werk door nuttelooze bizonderheden. Hij schilderde stille dingen, en de dingen stil. Hij was vol ernst maar Vincent was dat ook! Daarom alleen wordt ge dus niet stil. Ook ernst in het leven kan samengaan met uitbundigheid van het schilderwerk. (Alles is niet z eenvoudig als het lijkt). Ge zoudt kunnen zeggen: de golflengte van den ernst kan verschillen. De golflengte van den ernst is van belang voor 't werk; daar was een verschil reeds met Vincent. Mankes' golf was een andere. Maar dat sloot de gemeenzaamheid weer niet uit. Hij las Vincent's brieven, met de volharding, waarmee wij ze allen lazen en lezen; want ze zijn een bekentenis als weinig andere wij van schilders ervoeren. Hoe zakelijk ze soms lijken, ze zijn overwinnend van menschelijkheid