Pagina met informatie over een bepaalde publicatie over de Nederlandse schilder Jan Mankes

Auteur Roland Holst RN
Jaar 1923
Titel De schoone beperkingen in de kunst van Jan Mankes.

DE SCHOONE BEPERKINGEN IN DE KUNST VAN JAN MANKES
Ik ken een oud en zinrijk verhaal, waarvan ik de herkomst niet heb kunnen vinden.
De oorspronkelijke vorm zal, daaraan twijfel ik niet, rijker en levendiger zijn, dan die, waarin ik het thans na vertel. Maar zelfs bij verarmden verhaaltrant blijft de strekking bewaard. Om de strekking, daarom is het mij alleen te doen, om haar plaats ik, als inleiding tot deze bespreking, dit zoo bekoorlijk verhaal.
Twee zwaarddragers, één uit het beschouwend Oosten, en één uit het daadkrachtig Westen - Walter Scott noemt hen Alladin en Richard Leeuwenhart tartten elkander welk hunner zwaarden wel het scherpst zou zijn.
Hij die uit het Westen kwam, omklemde daarop het gevest met beide handen, en het zwaaiend met de kracht van een geoefend strijder, kliefde hij onder één dreunenden slag het rotsblok door midden, dat voor hem lag.
De zwaarddrager uit het Oosten, dit ziende, wist voorzeker, dat hij bewijzen kon, dat zijn zwaard scherper nog was. Hij nam een zijden kussen, en wierp het omhoog. Het kussen want zóó licht was het zweefde neder. Toen het 't scherp raakte van het stilgehouden en rechtuitgestoken zwaard, werd het zuiver door midden gesneden.
Niet alleen de scherpte van een zwaard, doch ook de vervoering van het hart, ook zij kan zich op twee wijzen openbaren.
0nbeheerscht zich uitend, wordt de hartstocht door een ieder onmiddellijk herkend.
Maar de beheerschte hartstocht ontgaat vaak den scherpsten blik, want moeilijker valt het de drift van het hart te herkennen, als hij door beheersching is verstild.
In de schilderkunst uit de bruisende vorm van hartstocht zich door onstuimige penseelvoering en felle kleur, door een voordracht, die geen bij overwegingen ooit vertragen, door een visie, die slechts één mogelijkheid kent, en deze één zijdig drijft op de spits.
De beheerschte vorm van hartstocht openbaart zich, niet in de schilderkunst alleen, als toegewijdheid zonder grenzen, en als warm doortintelden schroom. Het is een kuischer, een meer afwachtende, maar zeker is het geen minder vervoerende vorm van hartstocht. Immers, ook hij doorgloeit het gemoed volledig. Wel is deze uiting van den hartstocht minder laaiend, betooverend en medeslepend, maar daardoor is zij ook minder misleidend, voor onnoozelen en oningewijden.
Nadat Van Gogh in een vlaag van vertwijfeling, afgemarteld door een geestelijke spanning, die aan het einde van haar weerstand was, het leven van zich weg stiet, is in Europa, dat nauwelijks genezen was van een „Werther's Leiden" een “Van Gogh's Leiden" tot ziekteverschijnsel geworden. Een zelfs niet bij benadering te schatten aantal schilderende en wat erger is, vooral niet schilderende, maar oreerende jongelieden, tracht ons diets te maken, dat de tragische levensvisie van af den weg, die tot dit donkerst noodlot leidde, niet alleen de schoonste en hoogste visie is, maar dat zij behalve waard om in haar uitingen bewonderd te worden, ook waardevol is om als geestelijke houding te worden nagestreefd. wel te verstaan alleen ter wille van haar hartstochtelijke openbaringen, maar zich wel wachtend voor het zwaar psychisch lijden, dat aan deze tragische en heftige ontladingen ten grondslag lag.
Wanneer wij te midden van den arbeid dezer overdrijvende navolgers, bijvoorbeeld tekeningen zouden ophangen van één der zwaarst geteisterde genieën, van wien de geschiedenis gewaagt, van Michel Angelo, dan zouden deze kunstuitingen in die omgeving geplaatst, hoe sterk en machtig ook op zich zelf, den indruk maken van vormelijk en weinig dwingend te zijn. De visie van het genie, wiens wijs en diep hart onduldbaar heeft geleden, doordat hij tusschen twee worstelende wereldovertuigingen levend, zijn machtige, alles omvattende natuur tot haar diepste gronden gespleten wist, deze visie zal, sterk beheerscht als zij is, stil en gematigd schijnen vergeleken bij de moedwillige uitingen der hedendaagsche jongeren. Toch is het met de geteisterdheid dezer jongeren niet zoo verontrustend gesteld, zij zijn slechts bedreven er ingeraakt, eenvoudige indrukken en vaak vrij burgerlijke gevoelens, op overdreven, uittartende en heftige wijze te uiten.